Sâu bệnh hại lúa giai đoạn trước, trong và sau trổ là một trong những yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cuối vụ. Khi cây lúa bước vào làm đòng, trổ bông và vào chắc, bộ lá đòng, cổ bông và hạt đều rất nhạy cảm với điều kiện thời tiết cũng như sự phát sinh của sâu bệnh.

Đặc biệt, thời tiết thay đổi thất thường, mưa nhiều, ẩm độ cao hoặc nắng nóng kéo dài có thể tạo điều kiện cho nhiều đối tượng gây hại phát triển. Vì vậy, bà con cần thăm đồng thường xuyên và có biện pháp quản lý phù hợp ngay từ trước khi lúa trổ.

Vì sao giai đoạn trước, trong và sau trổ cần chú ý sâu bệnh?

Giai đoạn đòng – trổ quyết định nhiều yếu tố cấu thành năng suất như số hạt trên bông, tỷ lệ hạt chắc và khả năng tích lũy tinh bột vào hạt.

Nếu lá đòng bị sâu bệnh gây hại mạnh, khả năng quang hợp giảm. Nếu cổ bông bị bệnh, quá trình vận chuyển nước và dinh dưỡng vào bông có thể bị ảnh hưởng. Trong khi đó, bệnh trên hạt có thể làm tăng tỷ lệ lem lép, giảm chất lượng thóc sau thu hoạch.

Do đó, phòng trừ sâu bệnh không nên chỉ tập trung khi lúa đã trổ mà cần bắt đầu từ giai đoạn làm đòng, đồng thời tiếp tục theo dõi trong và sau trổ.

Những sâu bệnh hại lúa cần chú ý

Đạo ôn lá và đạo ôn cổ bông

Đạo ôn là một trong những bệnh cần đặc biệt lưu ý khi lúa chuẩn bị trổ. Bệnh thường phát triển thuận lợi trong điều kiện ẩm độ cao, trời âm u, có sương mù và ruộng bón thừa đạm.

Trên lá, vết bệnh ban đầu có thể nhỏ, sau đó phát triển thành dạng hình thoi, giữa vết bệnh có màu nâu và xung quanh thường có quầng vàng. Khi bệnh tấn công cổ bông, vị trí bị bệnh có thể teo thắt, làm cản trở quá trình nuôi hạt và gây hiện tượng bông bạc.

Những ruộng gieo sạ dày, bón nhiều đạm hoặc đã từng xuất hiện đạo ôn cần được kiểm tra kỹ trước khi bước vào trổ.

Bạc lá và đốm sọc vi khuẩn

Mưa nhiều, gió lớn và độ ẩm cao là điều kiện thuận lợi cho nhóm bệnh do vi khuẩn phát triển.

Bệnh đốm sọc vi khuẩn thường tạo những vết sọc nhỏ chạy dọc theo gân lá, ban đầu có màu xanh trong sau đó chuyển nâu. Trong khi đó, bạc lá thường bắt đầu từ đầu hoặc mép lá rồi lan dần vào phiến lá.

Khi bệnh nặng, diện tích lá xanh bị mất đi nhiều, làm giảm khả năng quang hợp và ảnh hưởng đến quá trình nuôi hạt.

Khô vằn và lem lép hạt

Khô vằn thường phát triển mạnh trong ruộng có tán lá rậm, ẩm độ cao và điều kiện chăm sóc không cân đối. Bệnh có thể lan từ bẹ lá lên các bộ phận phía trên khi gặp điều kiện thuận lợi.

Bên cạnh đó, giai đoạn trổ cũng cần chú ý lem lép hạt. Đây thường là vấn đề liên quan đến nhiều tác nhân và điều kiện bất lợi khác nhau. Nếu không theo dõi sát, tỷ lệ hạt bị biến màu, lép hoặc kém phát triển có thể tăng.

Sâu cuốn lá nhỏ

Sâu cuốn lá nhỏ cần được quan tâm vì có thể gây tổn thương bộ lá, đặc biệt là những lá có vai trò quan trọng trong quang hợp.

Không nên xử lý theo kiểu phun thuốc định kỳ khi chưa xác định mật độ sâu. Cần kiểm tra đồng ruộng, theo dõi bướm và sâu non để đánh giá mức độ gây hại trước khi quyết định biện pháp quản lý.

Rầy và chuột

Rầy thường tập trung ở gốc và bẹ lúa nên nếu chỉ quan sát phần ngọn, bà con có thể bỏ sót.

Những ruộng gieo sạ dày, giống nhiễm hoặc từng có ổ dịch cần được kiểm tra thường xuyên hơn. Chuột cũng cần được quản lý liên tục, nhất là tại những khu vực có mật độ chuột cao.

Cách chăm sóc và phòng sâu bệnh trước khi lúa trổ

Thăm đồng thường xuyên

Khoảng thời gian trước trổ là lúc cần tăng cường kiểm tra ruộng. Bà con nên quan sát cả lá, bẹ, gốc lúa và vùng cổ bông sắp hình thành.

Đặc biệt cần chú ý những ruộng có biểu hiện xanh đậm bất thường, tán lá quá dày, bệnh đã xuất hiện từ giai đoạn trước hoặc nằm gần khu vực đang có sâu bệnh.

Phát hiện sớm giúp việc xử lý chủ động hơn và hạn chế bệnh phát triển thành diện rộng.

Quản lý dinh dưỡng cân đối

Bón thừa đạm có thể làm cây lúa sinh trưởng quá mạnh, tán lá rậm và tạo môi trường thuận lợi cho một số bệnh phát triển.

Do đó, giai đoạn làm đòng – trổ cần quản lý dinh dưỡng cân đối, tránh thúc đạm quá mức. Kali và các chất dinh dưỡng khác nên được sử dụng dựa trên tình trạng thực tế của ruộng và nhu cầu cây lúa.

Chủ động quản lý đạo ôn trước trổ

Đối với ruộng đã có dấu hiệu đạo ôn, cần ưu tiên kiểm soát bệnh trước khi bước vào trổ. Khi bệnh đang phát triển, không nên tiếp tục thúc cây bằng cách bón phân tùy tiện.

Sau khi bệnh được kiểm soát, tiếp tục theo dõi để chủ động phòng nguy cơ đạo ôn cổ bông trong thời điểm nhạy cảm quanh trổ. Nguồn khuyến cáo địa phương trong bài gốc lưu ý theo dõi đạo ôn cổ bông trước và sau trổ khoảng 5–7 ngày.

Chăm sóc lúa trong thời gian trổ

Quản lý nước phù hợp với thời tiết

Khi lúa trổ gặp nắng nóng gay gắt, cần chú ý giữ đủ nước ở những chân ruộng có khả năng chủ động tưới tiêu để hạn chế ảnh hưởng đến quá trình phơi màu và hình thành hạt.

Ngược lại, khi xuất hiện mưa lớn gây ngập, cần chủ động tiêu thoát nước, tránh để ruộng ngập kéo dài.

Điều quan trọng là điều chỉnh nước theo điều kiện thực tế của ruộng, thời tiết và giai đoạn sinh trưởng, không áp dụng một mực nước cố định cho mọi trường hợp.

Hạn chế làm cây quá tốt trong giai đoạn trổ

Khi lúa đã bước vào trổ, mục tiêu quan trọng là duy trì bộ lá khỏe, bảo vệ bông và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình thụ phấn, vào hạt.

Không nên bón thêm đạm tùy tiện chỉ vì thấy cây có biểu hiện yếu hoặc thời tiết thay đổi. Cần xác định nguyên nhân cụ thể trước khi bổ sung dinh dưỡng.

Theo dõi bông sau mưa

Sau những trận mưa lớn hoặc gió mạnh, nên kiểm tra lại ruộng để phát hiện sớm các biểu hiện bất thường trên lá và bông.

Đây cũng là thời điểm cần chú ý các bệnh do vi khuẩn và bệnh trên bông, nhất là tại những ruộng đã có tiền sử sâu bệnh.

Sau trổ cần tiếp tục theo dõi những gì?

Sau khi lúa trổ xong, nhiều bà con thường giảm tần suất thăm đồng. Tuy nhiên, đây vẫn là giai đoạn quan trọng vì cây đang chuyển sang nuôi hạt.

Cần tiếp tục theo dõi:

• Tình trạng lá đòng và các lá phía trên.
• Bông có bị bệnh hoặc đổi màu bất thường hay không.
• Tỷ lệ hạt chắc và hạt lép.
• Rầy ở gốc và bẹ lúa.
• Sâu cuốn lá còn tiếp tục gây hại hay không.
• Khô vằn có lan lên các tầng lá phía trên không.
• Tình trạng đổ ngã sau mưa lớn, gió mạnh.

Khi lúa gần thu hoạch, cần chủ động rút nước theo điều kiện ruộng để mặt ruộng khô ráo, hạn chế đổ ngã và thuận tiện cho máy móc thu hoạch. Nguồn khuyến cáo trong bài gốc đề cập việc rút nước khoảng 7–10 ngày trước thu hoạch và thu hoạch kịp thời khi lúa đã chín phù hợp.

Quản lý sâu bệnh theo nguyên tắc “phòng sớm, kiểm tra thường xuyên”

Một trong những sai lầm thường gặp là chỉ xử lý khi sâu bệnh đã phát triển mạnh. Đối với giai đoạn đòng – trổ, cách quản lý hiệu quả hơn là theo dõi liên tục và can thiệp đúng thời điểm.

Bà con nên kết hợp giống phù hợp, gieo sạ với mật độ hợp lý, bón phân cân đối, quản lý nước tốt, vệ sinh đồng ruộng và thăm đồng thường xuyên.

Khi cần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phải xác định đúng đối tượng gây hại, lựa chọn thuốc được phép sử dụng trên lúa và tuân thủ đúng hướng dẫn trên nhãn. Không nên tự ý phối trộn nhiều loại thuốc hoặc phun khi chưa xác định rõ nguyên nhân.

Sâu bệnh hại lúa giai đoạn trước, trong và sau trổ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến bộ lá, cổ bông, tỷ lệ hạt chắc và năng suất cuối vụ. Trong đó, đạo ôn, bệnh vi khuẩn, khô vằn, lem lép hạt, sâu cuốn lá, rầy và chuột là những đối tượng cần được theo dõi sát tùy điều kiện từng ruộng.

Chủ động thăm đồng từ giai đoạn làm đòng, quản lý dinh dưỡng và nước hợp lý, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường và xử lý đúng đối tượng sẽ giúp giảm áp lực sâu bệnh. Quan trọng nhất là không chờ đến khi bệnh lan rộng mới xử lý, bởi giai đoạn trổ và nuôi hạt là thời điểm cây lúa rất cần được bảo vệ để duy trì năng suất.