Khi trời mưa nhiều, độ ẩm cao, ruộng lúa bước vào giai đoạn đòng – trổ rất dễ phát sinh nhiều loại bệnh hại. Đặc biệt, những ruộng sạ dày, bón thừa đạm, cây lúa phát triển quá xanh tốt hoặc ruộng thoát nước kém thường có nguy cơ bệnh phát triển mạnh hơn.

Trong điều kiện vụ Hè Thu và những thời điểm thời tiết mưa ẩm kéo dài, bà con cần chú ý các bệnh như đạo ôn, cháy bìa lá và lem lép hạt. Nếu không phát hiện sớm và quản lý ruộng hợp lý, bệnh có thể ảnh hưởng đến lá đòng, bông lúa, quá trình thụ phấn và chất lượng hạt cuối vụ.

Vì sao trời mưa làm bệnh hại lúa phát triển mạnh?

Mưa nhiều làm độ ẩm trong ruộng tăng cao, lá lúa thường xuyên ướt và thời gian khô lá kéo dài. Đây là điều kiện thuận lợi cho nhiều loại nấm và vi khuẩn phát sinh, lây lan.

Bên cạnh thời tiết, kỹ thuật canh tác cũng ảnh hưởng lớn đến mức độ gây hại. Ruộng sạ quá dày tạo tán lá rậm, không khí khó lưu thông. Bón quá nhiều phân đạm khiến cây xanh tốt, mô lá mềm và dễ bị một số bệnh tấn công.

Vì vậy, trong mùa mưa, phòng bệnh không chỉ dựa vào việc xử lý khi bệnh xuất hiện mà cần bắt đầu từ mật độ gieo sạ, dinh dưỡng, nước và việc thăm đồng thường xuyên.

1. Bệnh đạo ôn trên lúa

Đạo ôn là một trong những bệnh cần đặc biệt lưu ý khi thời tiết mưa ẩm. Bệnh có thể gây hại trên lá từ giai đoạn đẻ nhánh đến làm đòng và tiếp tục gây hại trên cổ bông khi lúa bắt đầu trổ. Trong trường hợp bệnh nặng trên lá, cây có thể suy yếu rõ rệt; nếu bệnh tấn công cổ bông sớm, bông có thể bị lép nhiều hoặc lép trắng.

Dấu hiệu nhận biết đạo ôn

Trên lá, bệnh thường tạo ra các vết bệnh có hình dạng đặc trưng, sau đó vết bệnh có thể lan rộng khi điều kiện thuận lợi.

Đáng chú ý là đạo ôn cổ bông thường xuất hiện vào giai đoạn lúa bắt đầu trổ. Vết bệnh có thể xuất hiện ở vị trí cổ bông, làm ảnh hưởng đến quá trình vận chuyển nước và dinh dưỡng vào bông.

Nếu bệnh phát triển sớm, bông lúa có thể bị lép nhiều. Những bông bị bệnh nặng thường ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất.

Khi nào đạo ôn dễ phát sinh?

Đạo ôn thường có điều kiện phát triển thuận lợi khi:

Trời mưa kéo dài, độ ẩm cao.

Nhiệt độ và thời tiết phù hợp cho nấm bệnh phát triển.

Ruộng ít nắng, âm u kéo dài.

Cây lúa xanh tốt do dư đạm.

Ruộng sạ dày, tán lá rậm.

Cây sinh trưởng yếu hoặc mất cân đối dinh dưỡng.

Cách hạn chế bệnh đạo ôn

Bà con nên quản lý dinh dưỡng cân đối, đặc biệt tránh bón thừa đạm trong thời điểm thời tiết mưa ẩm.

Ruộng cần được thăm thường xuyên từ giai đoạn đẻ nhánh đến làm đòng để phát hiện sớm những vết bệnh đầu tiên. Khi lúa bước vào giai đoạn trổ, cần đặc biệt chú ý phần cổ bông và những ruộng đã từng xuất hiện đạo ôn trước đó.

Việc quản lý bệnh cần dựa trên mức độ xuất hiện thực tế, điều kiện thời tiết và hướng dẫn sử dụng của thuốc bảo vệ thực vật được phép lưu hành, thay vì phun thuốc theo lịch cố định.

2. Bệnh cháy bìa lá

Cháy bìa lá, còn gọi là bạc lá, là bệnh do vi khuẩn gây ra và thường gây hại đáng kể trên lúa trong điều kiện nóng ẩm, mưa nhiều.

Bệnh thường bắt đầu từ mép hoặc chóp lá rồi lan dần vào phía trong. Khi bệnh phát triển mạnh, phần lá bị bệnh có thể khô cháy, làm giảm diện tích lá xanh và ảnh hưởng đến khả năng quang hợp của cây.

Điều kiện làm bệnh phát triển

Bệnh có xu hướng phát triển mạnh khi:

Độ ẩm cao, mưa nhiều.

Có gió làm nước mưa và vi khuẩn lan từ cây này sang cây khác.

Lá bị tổn thương, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập.

Ruộng bón thừa đạm.

Cây sinh trưởng quá xanh tốt.

Trong điều kiện ẩm ướt, có thể quan sát thấy dịch vi khuẩn ở khu vực tiếp giáp giữa mô bệnh và mô khỏe.

Cách hạn chế cháy bìa lá

Biện pháp quan trọng là không để cây lúa quá dư đạm, đặc biệt trong giai đoạn mưa nhiều.

Bên cạnh đó, cần duy trì dinh dưỡng cân đối và chú ý các chất dinh dưỡng giúp cây phát triển cứng khỏe. Mật độ gieo sạ hợp lý cũng giúp ruộng thông thoáng hơn.

Sau những đợt mưa lớn, bà con nên kiểm tra các ruộng có tiền sử bệnh, đặc biệt là những ruộng lá đã xuất hiện vết bệnh trước đó.

Không nên tự ý tăng liều hoặc phối trộn nhiều loại thuốc khi chưa xác định đúng tác nhân gây bệnh. Với bệnh do vi khuẩn, việc xử lý cần đúng đối tượng và tuân thủ nhãn thuốc.

3. Bệnh lem lép hạt

Nếu đạo ôn và cháy bìa lá cần chú ý ở phần lá và thân, thì lem lép hạt lại đặc biệt đáng lo trong giai đoạn lúa trổ.

Đây không phải lúc nào cũng do một tác nhân duy nhất. Nấm, vi khuẩn, côn trùng chích hút, nhện gié và những điều kiện bất lợi khác đều có thể liên quan đến hiện tượng hạt bị lem hoặc lép.

Bệnh thường phát triển mạnh khi lúa trổ gặp mưa nhiều, độ ẩm cao và thời tiết nóng ẩm kéo dài. Ruộng sạ dày, bón phân không cân đối hoặc cây sinh trưởng yếu cũng có nguy cơ cao hơn.

Vì sao mưa lúc lúa trổ dễ gây lem lép hạt?

Giai đoạn trổ là thời điểm rất nhạy cảm. Mưa lớn và kéo dài có thể làm điều kiện thụ phấn bất lợi, đồng thời tạo môi trường ẩm cho nấm và vi khuẩn phát triển.

Ngoài ra, nếu trước đó ruộng đã có bệnh trên lá, cổ bông hoặc bị sâu, nhện gây tổn thương, các vết thương này có thể làm tăng nguy cơ tác nhân gây bệnh xâm nhập vào bông và hạt.

Vì vậy, quản lý lem lép hạt cần được bắt đầu trước khi lúa trổ, chứ không nên chờ đến khi hạt đã bị đổi màu mới xử lý.

Cách hạn chế lem lép hạt

Một số nguyên tắc bà con nên chú ý:

• Chọn giống có chất lượng, phù hợp điều kiện địa phương.
• Xử lý hạt giống theo quy trình phù hợp trước khi gieo.
• Gieo sạ với mật độ hợp lý.
• Bón phân cân đối, tránh dư đạm.
• Giữ ruộng thông thoáng.
• Theo dõi sâu bệnh từ giai đoạn đòng đến trổ.
• Kiểm tra đồng ruộng thường xuyên khi thời tiết mưa kéo dài.
• Quản lý tốt các bệnh trên lá và cổ bông.
• Sau thu hoạch, hạn chế để hạt bệnh và cỏ dại trở thành nguồn lưu tồn cho vụ sau.

Trời mưa, cần chăm sóc lúa thế nào để hạn chế bệnh?

Khi thời tiết chuyển sang mưa nhiều, bà con nên tăng tần suất thăm đồng thay vì chỉ kiểm tra theo lịch.

Kiểm tra ruộng sau mưa

Sau những đợt mưa kéo dài, cần kiểm tra:

Màu sắc và tình trạng lá đòng.

Vết bệnh trên lá.

Cổ bông và bẹ lá.

Tình trạng bông đang trổ.

Hạt non sau trổ.

Sâu, rầy và các đối tượng chích hút.

Khả năng thoát nước của ruộng.

Việc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm giúp có thêm thời gian lựa chọn biện pháp quản lý phù hợp.

Hạn chế bón thừa đạm

Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng trong mùa mưa.

Khi cây đã quá xanh tốt mà tiếp tục bổ sung nhiều đạm, tán lá có thể rậm, ruộng ẩm và nguy cơ phát sinh một số bệnh tăng lên.

Thay vì chỉ nhìn màu lá để quyết định bón thêm phân, nên đánh giá tổng thể tình trạng cây, bộ rễ, đất, nước và giai đoạn sinh trưởng.

Giữ ruộng thông thoáng

Mật độ gieo sạ quá dày khiến tán lá khó khô sau mưa, độ ẩm bên trong ruộng duy trì lâu và tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh phát triển.

Do đó, quản lý mật độ ngay từ đầu vụ là một trong những biện pháp phòng bệnh quan trọng nhưng thường bị bỏ qua.

Bảo vệ lá đòng

Khi lúa bước vào đòng – trổ, cần đặc biệt chú ý giữ bộ lá phía trên khỏe mạnh. Lá đòng và các lá phía trên đóng vai trò quan trọng trong việc quang hợp và cung cấp chất đồng hóa cho quá trình hình thành, nuôi hạt.

Nếu lá bị bệnh nặng, khả năng tích lũy dinh dưỡng cho hạt cũng có thể bị ảnh hưởng.

Phân biệt và xử lý bệnh đúng cách

Một điểm bà con cần lưu ý là không phải cứ thấy lá vàng, cháy hoặc hạt đổi màu đều là cùng một loại bệnh.

Ví dụ, cháy lá do vi khuẩn và vết bệnh do nấm có đặc điểm khác nhau. Lem lép hạt cũng có thể liên quan đến nhiều tác nhân khác nhau. Vì vậy, cần quan sát triệu chứng, vị trí xuất hiện bệnh, giai đoạn sinh trưởng và điều kiện thời tiết trước khi đưa ra biện pháp xử lý.

Khi sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, cần chọn đúng thuốc được phép sử dụng cho đối tượng gây hại, đúng liều lượng, đúng thời điểm và tuân thủ thời gian cách ly theo nhãn. Không nên tự ý phối trộn nhiều loại thuốc chỉ vì muốn tăng hiệu quả.

Bệnh hại lúa khi trời mưa thường phát triển mạnh hơn do độ ẩm cao, lá ướt kéo dài và điều kiện ruộng thông thoáng kém. Trong đó, đạo ôn, cháy bìa lá và lem lép hạt là những bệnh cần đặc biệt chú ý trong giai đoạn đòng – trổ.

Để hạn chế thiệt hại, bà con nên chủ động từ sớm bằng cách gieo sạ với mật độ phù hợp, bón phân cân đối, hạn chế dư đạm, quản lý nước hợp lý, bảo vệ lá đòng và thăm đồng thường xuyên. Đặc biệt, khi lúa trổ gặp mưa kéo dài, cần theo dõi sát cổ bông và hạt để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.

Chăm sóc tốt trước và trong giai đoạn trổ sẽ giúp cây lúa khỏe hơn, giảm áp lực bệnh hại và tạo điều kiện thuận lợi để hạt vào chắc, góp phần ổn định năng suất và chất lượng cuối vụ.