Đối với người trồng lúa, năng suất cao chưa đồng nghĩa với lợi nhuận cao nếu quá trình thu hoạch và bảo quản sau thu hoạch xảy ra nhiều thất thoát. Theo nhiều nghiên cứu, tỷ lệ thất thoát lúa trong và sau thu hoạch tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long vẫn ở mức đáng kể, xuất phát từ nhiều nguyên nhân như thu hoạch không đúng thời điểm, lúa đổ ngã, rơi vãi khi gặt, phơi sấy không đúng kỹ thuật và bảo quản chưa đạt yêu cầu. Những tổn thất này có thể làm giảm cả sản lượng lẫn chất lượng hạt lúa, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của bà con.

Vì vậy, việc áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật từ trước thu hoạch đến khâu bảo quản sẽ góp phần giảm hao hụt, nâng cao giá trị hạt lúa và gia tăng hiệu quả kinh tế.

Thất Thoát Lúa Trong Và Sau Thu Hoạch Là Gì?

Thất thoát lúa bao gồm cả hao hụt về số lượng và suy giảm về chất lượng.

• Hao hụt số lượng xảy ra do hạt rơi vãi trong quá trình thu hoạch, vận chuyển, suốt lúa hoặc bảo quản.
• Hao hụt chất lượng là hiện tượng hạt bị nứt, giảm trọng lượng, giảm tỷ lệ gạo nguyên, nảy mầm hoặc bị nấm mốc do thu hoạch và bảo quản không đúng kỹ thuật.

Theo các chuyên gia, tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch ở nhiều vùng sản xuất lúa vẫn còn khá cao nếu quy trình canh tác và thu hoạch chưa được tối ưu.

Những Nguyên Nhân Gây Thất Thoát Lúa

Thu Hoạch Không Đúng Độ Chín

Thu hoạch quá sớm khiến hạt chưa tích lũy đủ tinh bột, trọng lượng thấp và chất lượng gạo giảm. Ngược lại, thu hoạch quá muộn làm hạt dễ rơi rụng, nứt gãy hoặc nảy mầm nếu gặp mưa.

Thời điểm thích hợp để thu hoạch là khi khoảng 85–90% số hạt trên bông đã chín, giúp đảm bảo năng suất và chất lượng hạt tốt nhất.

Lúa Bị Đổ Ngã

Lúa đổ ngã không chỉ làm tăng chi phí thu hoạch mà còn khiến tỷ lệ rơi vãi cao, hạt dễ bị ẩm, nảy mầm và giảm phẩm cấp. Những ruộng lúa đổ ngã thường khó thu hoạch bằng máy và làm tăng thất thoát đáng kể.

Phơi, Sấy Và Bảo Quản Chưa Đúng Kỹ Thuật

Sau thu hoạch, nếu lúa không được phơi hoặc sấy kịp thời, độ ẩm cao sẽ tạo điều kiện cho nấm mốc phát triển, làm giảm chất lượng gạo. Bảo quản trong môi trường ẩm hoặc bao bì không phù hợp cũng khiến hạt hút ẩm trở lại và giảm giá trị thương phẩm.

Giải Pháp Giảm Thất Thoát Trước Thu Hoạch

Muốn giảm hao hụt, cần bắt đầu ngay từ giai đoạn chăm sóc cây lúa.

Duy Trì Bộ Lá Đòng Xanh Khỏe

Lá đòng là nguồn quang hợp chính trong giai đoạn nuôi hạt. Khi bộ lá đòng xanh lâu, cây sẽ vận chuyển nhiều dinh dưỡng vào hạt hơn, giúp hạt chắc, nặng ký và đồng đều.

Bón Phân Cân Đối

Không nên bón thừa đạm vì sẽ làm cây mềm yếu, dễ đổ ngã. Cần bổ sung đầy đủ kali, canxi, silic và các nguyên tố trung vi lượng để thân lúa cứng cáp, tăng khả năng chống đổ ngã và giảm thất thoát khi thu hoạch.

Chủ Động Phòng Trừ Sâu Bệnh

Các bệnh trên lá đòng và bông lúa như lem lép hạt, đạo ôn cổ bông hay bạc lá đều có thể làm giảm tỷ lệ hạt chắc và ảnh hưởng đến năng suất. Việc theo dõi đồng ruộng thường xuyên giúp phát hiện sớm và xử lý kịp thời.

Giảm Thất Thoát Trong Quá Trình Thu Hoạch

Để hạn chế hao hụt, bà con cần:

• Thu hoạch đúng thời điểm lúa chín.
• Ưu tiên sử dụng máy gặt đập liên hợp được điều chỉnh phù hợp để giảm rơi vãi.
• Không để lúa đã cắt ngoài đồng quá lâu, nhất là trong điều kiện nắng nóng hoặc mưa.
• Vận chuyển lúa nhẹ nhàng để hạn chế nứt gãy hạt.

Cơ giới hóa đúng kỹ thuật giúp giảm đáng kể tổn thất trong quá trình cắt, tuốt và vận chuyển lúa.

Bảo Quản Sau Thu Hoạch Đúng Cách

Sau khi thu hoạch, cần:

• Phơi hoặc sấy lúa ngay để đưa độ ẩm về mức an toàn.
• Bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát.
• Sử dụng bao chứa sạch và tránh để lúa tiếp xúc trực tiếp với nền ẩm.
• Kiểm tra định kỳ nhằm phát hiện sớm côn trùng hoặc nấm mốc.

Thực hiện tốt các bước này sẽ giúp giữ chất lượng hạt gạo, hạn chế hao hụt và nâng cao giá bán.

Lợi Ích Khi Giảm Thất Thoát Lúa

Áp dụng đồng bộ các giải pháp giảm thất thoát mang lại nhiều lợi ích:

• Tăng tỷ lệ hạt chắc và trọng lượng hạt.
• Giảm hao hụt trong thu hoạch và bảo quản.
• Nâng cao chất lượng gạo thương phẩm.
• Tiết kiệm chi phí sản xuất.
• Gia tăng lợi nhuận trên mỗi hecta canh tác.
• Góp phần nâng cao hiệu quả chuỗi giá trị lúa gạo.

Giảm thất thoát lúa trong và sau thu hoạch là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả sản xuất và tăng thu nhập cho người trồng lúa. Từ việc chăm sóc cây lúa khỏe mạnh, bón phân cân đối, thu hoạch đúng thời điểm đến phơi, sấy và bảo quản đúng kỹ thuật đều góp phần hạn chế hao hụt về cả số lượng lẫn chất lượng. Chủ động áp dụng các biện pháp này sẽ giúp bà con khai thác tối đa giá trị của mỗi vụ mùa và hướng đến sản xuất lúa bền vững hơn.