Tuyến trùng – Gây Bướu Rễ – là một trong những nguyên nhân âm thầm gây thất thoát năng suất, đặc biệt ở những vùng canh tác liên tục nhiều năm. Tuyến trùng là nhóm sinh vật kích thước rất nhỏ, sống trong đất và tấn công trực tiếp vào hệ thống rễ, khiến lúa sinh trưởng kém, dễ vàng lá và trỗ nghẹn.

NGUYÊN NHÂN CỦA TUYẾN TRÙNG (BƯỚU RỄ) TRÊN LÚA

Bướu rễ trên lúa chủ yếu do tuyến trùng gây u rễ thuộc giống Meloidogyne spp gây ra. Tuyến trùng tồn tại trong đất và xâm nhập vào đầu rễ non, tiết enzyme làm phá vỡ mô rễ và kích thích hình thành các mô sưng phình (bướu).

Thường phát sinh mạnh ở những ruộng canh tác liên tục nhiều năm, không luân canh, khiến mật số tuyến trùng tích tụ ngày càng cao. Đất thoái hóa, nghèo hữu cơ, nén chặt hoặc thiếu vi sinh vật đối kháng là môi trường thuận lợi để tuyến trùng phát triển. Ngoài ra, tàn dư rơm rạ, rễ lúa, cỏ dại ký chủ không được xử lý triệt để cũng là nguồn lưu tồn quan trọng.

TRIỆU CHỨNG CỦA TUYẾN TRÙNG (BƯỚU RỄ) TRÊN LÚA

Triệu chứng điển hình của Bướu Rễ xuất hiện chủ yếu ở phần rễ. Khi tuyến trùng Meloidogyne spp. xâm nhập, rễ lúa sẽ hình thành các bướu hoặc u sưng có kích thước khác nhau, thường phình tròn và làm rễ biến dạng, giảm khả năng hấp thu nước và dinh dưỡng.

Cây lúa nhiễm Bướu Rễ thường sinh trưởng chậm, vàng lá, lá nhỏ và mảnh, bộ rễ ngắn và thưa, đôi khi rễ bị thối từng đoạn. Vào giai đoạn đứng cái – làm đòng, cây bị Bướu Rễ có thể trỗ nghẹn, ít hạt, nhiều lép, dẫn đến sụt giảm năng suất đáng kể. Bướu Rễ thường xuất hiện thành từng đám trên ruộng, tạo các vùng lúa sinh trưởng kém rõ rệt so với phần ruộng khỏe.

CÁC YẾUTỐ ẢNH HƯỞNG ĐÊN SỰ PHÁT TRIỂN CỦA BƯỚU RỄ

Những yếu tố dưới đây sẽ là điều kiện lý tưởng và là mấu chốt làm gia tăng tuyến trùng trong đất, tác động trực tiếp đến năng suất và chất lượng lúa. Do đó, việc xác định rõ nguyên nhân, các yếu tố ảnh hưởng sẽ giúp người nông dân chủ động hơn trong việc phòng trừ và quản lý tuyến trùng hại lúa hiệu quả hơn.  

Cấu trúc đất không phù hợp: Đất pha cát, đất nhẹ hoặc đất nhiễm phèn, chua là môi trường lý tưởng cho tuyến trùng phát triển. Các loại đất này giữ nước kém, dễ khô hạn, tạo điều kiện thuận lợi cho chúng sinh trưởng.

Môi trường khô hạn: Tuyến trùng phát triển mạnh trong điều kiện thiếu nước. Ở giai đoạn đầu của cây lúa, nếu ruộng không được giữ ẩm thường xuyên, tuyến trùng có thể xâm nhập và gây hại nghiêm trọng.

Sử dụng phân bón không hợp lý: Việc bón quá nhiều phân lân hoặc phân đạm, đặc biệt khi bón riêng rẽ, có thể làm tăng mật độ tuyến trùng trong đất, đồng thời làm suy giảm sức đề kháng của cây lúa.

Thói quen canh tác không luân canh: Canh tác liên tục lúa qua nhiều vụ mà không luân canh với các cây trồng khác khiến tuyến trùng dễ dàng duy trì và phát triển trong đất.

Thiếu vệ sinh đồng ruộng: Việc để lại tàn dư thực vật, gốc rạ sau thu hoạch là nguồn cung cấp ký chủ và môi trường sống cho tuyến trùng, giúp chúng tiếp tục gây hại cho vụ mùa sau.

CÁCH PHÒNG TRỊ TUYẾN TRÙNG (BƯỚU RỄ) TRÊN LÚA

1. Luân canh cây trồng: luân canh với cây trồng không phải ký chủ (rau màu họ đậu, mè, đậu nành, bắp…), giúp cắt vòng đời tuyến trùng hiệu quả, giảm mật số trong đất.

2. Vệ sinh đồng ruộng và xử lý tàn dư: cày ải, phơi đất 2–3 tuần để giảm mật số tuyến trùng trong tầng đất mặt. Dọn sạch rơm rạ, tàn dư cây bị Bướu Rễ vì đây là nơi tuyến trùng tồn tại.

3. Cải tạo đất – nâng cao độ phì: Bón phân hữu cơ hoai mục, phân chuồng ủ vi sinh giúp tăng mật số vi sinh vật đối kháng. Bón vôi để cải thiện pH đất (đặc biệt vùng phèn), tạo môi trường bất lợi cho tuyến trùng.

4. Sử dụng giống khỏe – giống kháng: Chọn giống có sức sinh trưởng mạnh, rễ phát triển tốt sẽ hạn chế tác hại. Một số giống được ghi nhận ít nhiễm tuyến trùng hơn trong điều kiện sản xuất.

5. Quản lý nước hợp lý: Duy trì mực nước ổn định, tránh để ruộng khô – nứt, vì tuyến trùng dễ phát triển mạnh khi đất khô nẻ. Ngập nước liên tục đầu vụ giúp giảm hoạt động của tuyến trùng.

7. Bón phân cân đối: Bón thừa đạm sẽ làm rễ mềm, tuyến trùng dễ xâm nhập.

8. Quản lý cỏ dại: Làm cỏ sạch giúp giảm nơi trú ẩn và ký chủ của tuyến trùng.